Инсон учун бу дунёда яшаш ҳуқуқи қанчалар табиий ҳуқуқ бўлса, меҳнат қилиш ҳуқуқи ҳам ҳаётий аҳамияти жиҳатидан худди шундай асосий ҳуқуқларидан ҳисобланади. Меҳнат муҳофазасини таъминлаш орқали эса уларнинг муносиб меҳнат шароитларида ишлашига эришилади. Айниқса, иқтисодий ўсиш ва технологик тараққиёт тез суръатларда ривожланиб бораётган бир пайтда бу масала нафақат жисмоний, балки руҳий жиҳатдан ҳам жуда муҳим аҳамият касб этмоқда.
Меҳнат муҳофазаси деганда – ишчиларнинг саломатлиги, хавфсизлиги, иш ҳақи, иш вақти ва ижтимоий ҳуқуқлари нуқтаи назаридан ҳимояланишини таъминлайдиган сиёсат ва амалиётлар тушунилади. Бу ҳимоя нафақат алоҳида шахслар, балки жамиятнинг умумий фаровонлиги учун ҳам зарурдир.
Aгар бу тизим ишламаса, кам иш ҳақи, ортиқча иш соатлари, кафолатсиз меҳнат ва иш жойидаги бахтсиз ҳодисалар каби жиддий муаммолар юзага келади. Бундай шароитда нафақат ишчиларнинг ҳаёт сифати, балки умумий иқтисодий унумдорлик ҳам пасаяди. Меҳнат кучига сармоя киритмайдиган тизим узоқ муддатда барқарор ишлаб чиқаришдан ҳам маҳрум бўлади.
Бошқа томондан, яхши ишлаб чиқилган меҳнатни муҳофаза қилиш сиёсати ишчиларнинг мотивациясини оширади, иш берувчи билан ишчи ўртасида ишонч муҳитини яратади. Касаба уюшмалари, меҳнат хавфсизлиги тўғрисидаги қонунлар ва ижтимоий суғурта тизимлари бу борада муҳим воситалардир. Демак, меҳнатни ҳимоя қилиш фақат инсоний бурч эмас, балки иқтисодий ва ижтимоий барқарорликнинг асосидир. Давлат идоралари ҳам, хусусий сектор ҳам бу борада масъулиятни ўз зиммасига олиши, ишчи ҳуқуқларини ҳурмат қилувчи, адолатли ва барқарор сиёсатни жорий этиши лозим.
Шундан келиб чиқиб, куни кеча Вазирлар Маҳкамасининг “Меҳнатни муҳофаза қилишни бошқариш тизимини жорий этиш тўғрисида”ги қарори қабул қилинди. Мазкур қарор мамлакатимизда меҳнат муҳофазаси соҳасидаги муносабатларни тартибга солишда муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳужжат саналади. Бу орқали, аввало, турли жароҳатларнинг олди олинади, сони камаяди.Чунки шу кунгача бахтсиз ҳодисанинг сабаби ва оқибатлари ўрганилган бўлса, эндиликда хавф олдиндан аниқланиб, иш берувчиларга уларни бартараф этиш мажбурияти юклатилади.
Жароҳатлар камаяди, хатарларнинг олди олинади
Анвар НУР МАТОВ, Олий Мажлис Қонунчилик палатасидаги ЎзХДП фракцияси аъзоси:
– Бугун давлат сиёсатида мамлакатни тараққий эттиришда халқни рози қилишдек эзгу мақсад мужассам. Масъулларга одамларнинг эртага ёки яқин келажакда эмас, бугун бахтли яшаши учун шароит яратиш талаби қатъий қўйганлиги замирида ҳам шу ният бор. Муаммони қисқа даврда ҳал қилиш ва натижага эришишнинг асосий шарти камчиликларга тик қарай олишдир.
Биргина мисол, мамлакатимизда 2020 йил аҳолининг муайян қисми камбағал экани тан олинди. Уларга кўмаклашиш чоралари кўрила бошлади. Тегишли тизим жорий қилингани самара берди. Натижада узоқ йиллар оғир вазиятда бўлган уч миллион нафардан зиёд одамнинг шароити яхшиланди.
Куни кеча камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирининг Ўзбекистон Республикаси Президентига қилган тақдимотига кўра, биринчи ярим йилликда 3 миллиондан зиёд аҳоли даромадли меҳнатга жалб қилинган. 2024 йил якунида камбағаллик даражаси 8,9 фоизгача камайганди. Мақсадлар катта. Натижа ўз-ўзидан бўлавермайди. Бунинг учун кўрилган ҳуқуқий, молиявий ва ташкилий чоралар такомиллаштирилиб борилиши керак.
Бироқ иш ўрни яратишга урғу берилиб, аҳолига турли даражада зарар берган масалаларни ҳам кўздан қочирмаслик лозим. Жумладан, юртимизда иқтисодиётнинг турли тармоқларида ислоҳотлар жадал суръатларда амалга ошириляпти. Янги ишлаб чиқариш қувватларининг ишга туширилиши, замонавий технологияларнинг жорий этилиши меҳнат шароитларига янги талабларни қўймоқда. Шунингдек, ишлаб чиқариш жараёнида хавфсизликни таъминлаш, ходимларнинг соғлиғини сақлаш масалалари доимо долзарб бўлиб келган. Афсуски, ўтган йиллар давомида меҳнат муҳофазасига етарлича эътибор қаратмаслик, эскирган усуллар ва стандартлардан фойдаланиш оқибатида ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодисалар, касб касалликларининг юзага келиши ҳолатлари сақланиб қолганди.
Бу эса, ўз навбатида, иқтисодий зарар келтириб, мамлакатнинг ижтимоий ривожланишига ҳам салбий таъсир кўрсатган. Шуларни инобатга олган ҳолда, меҳнат муҳофазаси соҳасидаги мавжуд муаммоларни бартараф этиш, халқаро стандартларга мос келувчи замонавий бошқарув тизимини жорий қилиш зарурати юзага келди. Ҳукуматнинг тегишли қарори билан эса мазкур масалаларнинг ҳуқуқий асоси кафолатланди.
Қарор билан биринчи навбатда, ходимнинг ҳаёти ва соғлиғи устуворлигини таъминлаш бўйича аниқ чоралар назарда тутилган. Хусусан, меҳнатни муҳофаза қилишга оид талабларга риоя этилиши устидан давлат назорати ва текширувини амалга ошириш, ходимларни ҳимоя қилувчи хавфсиз техника, технология ҳамда воситаларнинг ишлаб чиқилиши ва жорий этилишини рағбатлантириш қайд этилган.
Шунингдек, меҳнатни муҳофаза қилишни бошқариш тизимини халқаро стандартлар талаблари асосида жорий этишни назарда тутади. Бу эса ўзбек корхоналарининг жаҳон бозоридаги рақобатбардошлигини оширишга хизмат қилади. Яна бир муҳим жиҳати, қарор корхона раҳбарларининг меҳнат муҳофазаси бўйича масъулиятини оширади. Эндиликда раҳбарлар нафақат қонун талабларига риоя қилиш, балки ММБТнинг самарали фаолиятини таъминлаш учун ҳам жавобгар бўладилар. Қарор ММБТни жорий этиш ва амалга оширишда ходимларнинг фаол иштирокини таъминлайди. Бу эса, меҳнат муҳофазаси бўйича чора-тадбирларнинг самарадорлигини оширишга ёрдам беради.
Қолаверса, қарор меҳнат муҳофазаси бўйича давлат назорати органларининг ваколатларини кенгайтиради. Бундан буён назорат органлари корхоналарда ММБТнинг жорий этилиши ва фаолиятини назорат қилиш, аниқланган камчиликларни бартараф этиш бўйича кўрсатмалар бериш ҳуқуқига эга бўладилар.
Бу қандай амалга оширилади?
Шукурулло МАВЛОНОВ, Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича бош давлат техник инспектори:
– Аввало, айтишни истардимки, Ўзбекистоннинг меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича қонунчилиги Халқаро Меҳнат Ташкилотининг 155-сонли конвенцияси талаблари билан уйғунлаштирилди. Бу нима дегани? Энди ҳар бир ташкилот иш жойида мавжуд хавфларни аниқлаши, уларни баҳолаши ва камайтириш чораларини белгилаши шарт бўлади. Яъни, илгари бахтсиз ҳодиса содир бўлгач, сабаблари ўрганилган бўлса, бундан буён хавфлар олдиндан аниқланиб, улар бартараф этилиши шарт.
Бунинг учун ташкилот раҳбарлари меҳнатни муҳофаза қилишни бошқариш тизимини жорий этиш бўйича буйруқ чиқаради, масъул шахсни тайинлайди. Ташкилотнинг Меҳнатни муҳофаза қилишни бошқариш тизими тўғрисидаги низомини қабул қилади. Ҳар бир иш жойида мавжуд механик, кимёвий, физик, эргономик хавфлар аниқланади. Сўнг хавфлар “хавф матрицаси” орқали баҳоланади ва меҳнат хавфсизлиги бўйича ички аудитлар йўлга қўйилади. Бу орқали хавфларнинг устуворлиги белгиланади ва уларга ечим топиш чоралари режалаштирилади. Энг муҳими, ноқулай меҳнат шароитлари аниқланса, зудлик билан бартараф этиш механизми йўлга қўйилади.
Хўш нима ўзгаради? Энг муҳими, иш жойларида бахтсиз ҳодисалар, жароҳатлар ва касбий касалликлар камаяди. Шунингдек, ҳар бир ходим ўзини ҳимояланган ҳис қилади. Чунки иш бервучи ходимларни меҳнат хавфсизлиги бўйича ўқитиб, иш жойларидаги хавф-хатар ҳақида олдиндан хабардор қилиб боришга мажбур бўлади. Қолаверса, ходимлар шахсий ҳимоя воситалари билан таъминланади ва ҳар қандай вазиятда хатарга қарши тайёрликка эга бўлади. Бу эса меҳнат унумдорлигини оширади, хавфсиз иш муҳитини яратади.
Шуни ҳам айтиш керакки, энди бахтсиз ҳодиса содир бўлганида иш берувчи “мен билмай қолибман” дейиши мумкин эмас. Сабаби, у хавфларни олдиндан аниқлашга, баҳолашга ва зарарсизлантиришга мажбур. Бу эса иш берувчининг масъулиятини ва ходимлар хавфсизлиги учун шахсий жавобгарлигини оширади.
Шу билан бирга, давлат назоратига муқобил ички назорат тизими шаклланади. Янги тартиб — бу қоғоздаги ислоҳот эмас, балки реал ҳимоя! У ходимлар саломатлигини кафолатлайди. Бу қарор ташкилотларда меҳнат хавфсизлиги маданиятига ўтишнинг бошланишига асос бўлади. Натижада Ўзбекистоннинг халқаро майдонда меҳнат хавфсизлиги муҳитини ярата олган ишончли мамлакат сифатидаги нуфузини оширади.
Зилола УБАЙДУЛЛАЕВА,
“Ўзбекистон овози” мухбири.