Qonun qabul qilinishi — bu shunchaki yangi qoida paydo bo‘lishi emas. Uning ortida insonlarning hayoti, huquqi va manfaatlariga daxl qiladigan o‘zgarishlar turibdi. Qonunchilik palatasining navbatdagi majlisida ham ana shu nuqtai nazardan bir qator qonun loyihalari atroflicha muhokama qilindi.

Konstitutsiyaviy sud faoliyati takomillashtiriladi

Dastlab «O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risida»gi Konstitutsiyaviy qonun loyihasi ikkinchi o‘qishda ko‘rib chiqildi.

Qonun loyihasi inson huquq va erkinliklarining ishonchli himoyasini kuchaytirish, Konstitutsiyaviy sud qarorlarining amaliyotda samarali ijrosini ta’minlash hamda Konstitutsiyaviy sud ishlarini yuritishga doir prosessual tartiblarni aniq belgilashga qaratilgan normalarni o‘z ichiga olgan.

Mazkur Konstitutsiyaviy qonun loyihasi bilan fuqarolar va yuridik shaxslarning shikoyat bilan murojaat qilish huquqini amalga oshirish uchun qo‘shimcha huquqiy kafolatlar yaratilmoqda. Xususan, sud orqali himoya qilishning boshqa barcha vositalaridan foydalanib bo‘lingan va sudda ko‘rib chiqilishi tugallangan muayyan ishda qo‘llanilgan qonunning Konstitutsiyaga muvofiqligi yuzasidan shikoyat qilish mexanizmi aniqlashtirilmoqda.

Deputatlar qayd etganidek, mazkur normalar konstitutsiyaviy odil sudlovga erishish imkoniyatlarini kengaytirish, fuqarolar va yuridik shaxslarning sud himoyasiga bo‘lgan konstitutsiyaviy huquqlarini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.

Majlisda qonun loyihasi qabul qilindi va Senatga yuborildi.

Narkojinoyatlarga qarshi kurashish kuchaytiriladi

Majlisda «Narkotiklar va kuchli ta’sir qiluvchi moddalar to‘g‘risida»gi qonun loyihasi ikkinchi o‘qishda ko‘rib chiqildi. Ushbu hujjat narkotiklar va kuchli ta’sir qiluvchi moddalar muomalasini tartibga solish, giyohvandlik va narkojinoyatlarning oldini olish, aholi salomatligini muhofaza qilish hamda sohada davlat organlarining o‘zaro hamkorligini yanada kuchaytirishga qaratilgan.

Qonun loyihasi bilan narkotiklar, kuchli ta’sir qiluvchi moddalar va prekursorlar muomalasini, shuningdek, giyohvandlik va narkojinoyatlarga qarshi kurashish sohasini kompleks tartibga solish nazarda tutilmoqda. Shuningdek, sohada qo‘llanilayotgan «narkotiklar», «narkojinoyat», «narkovaziyat», «giyohvandlikka qarshi kurashish», «narkojinoyatlarga qarshi kurashish» kabi tushunchalarga huquqiy ta’riflar berilmoqda.

Loyihada narkotiklar, kuchli ta’sir qiluvchi moddalar va prekursorlar muomalasini nazorat qilish hamda giyohvandlik va narkojinoyatlarga qarshi kurashish sohasida davlat organlari va tashkilotlarining vakolatlari aniqlashtirilmoqda. Jumladan, sohadagi davlat organlari va tashkilotlarining faoliyatini muvofiqlashtirish O‘zbekiston Respublikasining Narkotiklar ustidan nazorat qilish bo‘yicha Davlat komissiyasi tomonidan amalga oshirilishi belgilanyapti.

Hujjat bilan narkojinoyatlarning yangi, ayniqsa, internet tarmog‘idagi usullariga qarshi kurashish, noqonuniy narkolaboratoriyalarni aniqlash va ularning faoliyatiga chek qo‘yish, narkotiklarning noqonuniy muomalasi kanallarini bartaraf etish bo‘yicha tezkor-qidiruv va boshqa choralarni amalga oshirish yuzasidan mas’ul davlat organlari va tashkilotlariga aniq vazifalar ham belgilanmoqda.

Shu bilan birga, narkotiklar va kuchli ta’sir qiluvchi moddalar muomalasini nazorat qilish bilan bir qatorda profilaktika yo‘nalishiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan mas’ul davlat organlari va tashkilotlariga aholi, ayniqsa, yoshlar va xotin-qizlarda giyohvandlikka qarshi immunitetni shakllantirishga, ta’lim muassasalarida narkotiklar tarqalishining oldini olishga, narkologik yordam, profilaktika, diagnostika, davolash va tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya tizimini takomillashtirishga qaratilgan muhim vazifalar yuklatilmoqda.

Bundan tashqari, narkojinoyatlardan olingan daromadlarni legallashtirishga qarshi qaratilgan yangi mexanizmlar nazarda tutilyapti. Xususan, narkojinoyatga yo‘l qo‘ygan yoki narkojinoyatlar natijasida olingan daromadlarni legallashtirish maqsadida moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirgan yuridik shaxsni sud qaroriga asosan tugatish mumkinligi belgilanmoqda.

Mazkur qonun loyihasida narkojinoyatlarga qarshi kurashishda zamonaviy texnologiyalar va ilmiy yondashuvlardan foydalanishni rag‘batlantirish, sohadagi ilmiy, amaliy va texnologik tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, narkojinoyatlar haqida xabar bergan yoki ularga qarshi kurashishga ko‘maklashgan shaxslarni rag‘batlantirish va ularning shaxsiga doir ma’lumotlar sir saqlanishini kafolatlashga qaratilgan normalar o‘z ifodasini topmoqda.

Deputatlar loyihani ishlab chiqishda milliy qonunchilik bilan bir qatorda, xorijiy davlatlarning sohaga oid tajribasi o‘rganilib, ulardagi maqbul mexanizmlar inobatga olinganini ta’kidlashdi.

Majlisda qonun loyihasi qabul qilindi va Senatga yuborildi.

Migratsiya sohasida ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi muvofiqlashtirilmoqda

Bugun migratsiya masalasi ko‘plab fuqarolarning kundalik hayoti bilan bog‘liq mavzuga aylangani sir emas. Yashash yoki turgan joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tish, hujjatlarni rasmiylashtirish kabi jarayonlarda aniq va tushunarli qoidalar bo‘lishi muhim. Shu sababli migratsiya sohasidagi qonunchilikni zamon talablariga moslashtirishga qaratilgan o‘zgartirishlar taklif etilmoqda.

Majlisda “Migratsiya sohasidagi qonunchilik takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi qonun loyihasi ikkinchi o‘qishda ko‘rib chiqildi.

Ushbu hujjat qonunlarni bir-biriga moslashtirish, migratsiya sohasidagi qoidalarni zamon talablariga muvofiq ravishda tartibga solish va qonunlarni amalda qo‘llashda yagona tartibni ta’minlashga qaratilgan.

Loyihada fuqarolar, chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarni mehmonxonalar, motellar, turistik lagerlar, dam olish uylari va zonalari, sanatoriylar, davolash pansionatlari, davlat tasarrufidagi va xususiy klinikalar, shifoxonalar, kasalxonalarga kelganda ushbu tashkilot va muassasalarda turgan joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazish tartibini buzganlik uchun mansabdor shaxslarning javobgarligini kuchaytirishga qaratilgan normalar kiritilmoqda.

Shuningdek, amaldagi qonun hujjatlari “O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarini, chet el fuqarolarini hamda fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarni yashash joyi va turgan joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazish to‘g‘risida”gi qonun normalariga muvofiqlashtirildi. Xususan, fuqarolarni yashash joyi va turgan joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazish bilan bog‘liq atama va tushunchalar qonun hujjatlarida birxillashtirildi. Amaldagi bir qator kodeks va qonunlardagi “doimiy yashash joyi” va “vaqtincha turgan joyi” kabi tushunchalar tegishincha “yashash joyi” va “turgan joyi” tushunchalariga muvofiqlashtirildi.

Majlisda qayd etilganidek, qonun loyihasini ikkinchi o‘qishga tayyorlash jarayonida deputatlar takliflari, shuningdek, huquqni qo‘llash amaliyoti atroflicha o‘rganilib, uning ayrim normalari yanada takomillashtirildi. Muhokamalar davomida deputatlar qonun loyihasining takomillashtirilgan normalari, ularning huquqni qo‘llash amaliyotiga ta’siri hamda belgilanayotgan huquqiy mexanizmlarning samarali ishlashi yuzasidan o‘z fikr-mulohazalarini bildirdi.

Muhokamalar yakunida qonun loyihasi ikkinchi o‘qishda qabul qilindi.

Bolalar zo‘ravonligi: javobgarlik yanada qat’iylashmoqda

Bola o‘zini, eng avvalo, oilasida, maktabda va jamiyatda xavfsiz his qilishi kerak. Afsuski, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari uchrab turadi va bunday vaziyatlarda ularning huquqlarini himoya qilish alohida yondashuvni talab etadi. Shu maqsadda qonun loyihasida bolalarga nisbatan og‘ir jinoyatlar uchun javobgarlikni kuchaytirish taklif etilmoqda. Jabrlangan bolalarni tergov va sud jarayonlarida himoya qilish mexanizmlari ham kuchaytirilmoqda.

Shundan kelib chiqib, yalpi majlisda shuningdek, bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish tizimini takomillashtirishga qaratilgan qonun loyihasi ham muhokama etildi.

Qonun loyihasi bilan Jinoyat, Jinoyat-prosessual, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodekslar hamda qator qonun hujjatlariga bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari uchun javobgarlik choralarini keskin kuchaytirishga qaratilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish ko‘zda tutilgan.

Unda bolalarga nisbatan sodir etiladigan zo‘ravonlik va jinsiy tajovuzlar uchun jazo choralarini kuchaytirish, jabrlangan bolalarni huquqiy jihatdan himoya qilish, zo‘ravonlik holatlarining oldini olish hamda mas’ul tashkilotlar va mansabdor shaxslarning javobgarligini oshirishga qaratilgan normalar aks etmoqda.

Eng avvalo, bolalarga nisbatan sodir etilgan o‘ta og‘ir jinsiy jinoyatlar uchun jazo keskin kuchaytirilmoqda. Xususan, o‘n to‘rt yoshga to‘lmagan shaxsga nisbatan nomusga tegish yoki jinsiy ehtiyojni zo‘rlik ishlatib g‘ayritabiiy usulda qondirish jinoyatlari uchun uzoq muddatli ozodlikdan mahrum qilish yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosini tayinlash ko‘zda tutilmoqda.

Qonun loyihasida bolaning jinsiy erkinligiga qarshi jinoyatlarni sodir etgan shaxslarni javobgarlikka tortish muddati o‘tganligi sababli javobgarlikdan va jazoni ijro etish muddati o‘tganligi bois jazodan ozod qilinmasligi belgilanmoqda. Bu orqali bola hayotiga tajovuz qilgan og‘ir qilmishlar uchun jazo muqarrarligini ta’minlashga qaratilgan huquqiy kafolatlar kuchaytiriladi.

Bolalarni himoya qilish faqat jinoyat sodir etilganidan keyin jazo tayinlash bilan chekla nmaydi. Zo‘ravonlikning oldini olish, jabrlangan bolaning huquqlarini ta’minlash va uning manfaatlarini tergov hamda sud jarayonlarida himoya qilish ham birdek muhimdir.

Shu maqsadda zo‘ravonlikdan jabrlangan voyaga yetmaganlarni so‘roq qilish jarayonini videoyozuv orqali qayd etish, jinsiy erkinlikka qarshi jinoyatlar bo‘yicha ja brlangan bola bilan gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sud lanuvchini yuzlashtirishni maxsus tartib asosida o‘tkazish taklif etilmoqda. Bolaga yaqin shaxslar tomonidan zo‘ravonlik sodir etilgan holatlarda esa jinoyat ishini sudga qadar yuritish va sud muhokamasi jarayonlarida vasiylik va homiylik organi vakilining ishtirokini ta’minlash nazarda tutilmoqda.

Bundan tashqari, zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki unga guvoh bo‘lgan bolalarga davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish mexanizmi ham joriy etilmoqda. Bu bolalarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishda ularning moddiy ahvolidan qat’i nazar, malakali yuridik yordam olish imkoniyatini kengaytiradi.

Qonun loyihasi bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olishda mas’uliyatsizlikka ham chek qo‘yishga qaratilgan. Jumladan, bolaga g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik, Bolalar masalalari bo‘yicha komissiyalar qarorlarini ijro etmaganlik yoki ularning ijrosiga to‘sqinlik qilganlik uchun javobgarlikni belgilash taklif etilmoqda.

Voyaga yetmaganga nisbatan qasddan badanga og‘ir va o‘rtacha og‘ir shikast yetkazish, bir guruh shaxslar tomonidan o‘n olti yoshga to‘lmagan shaxsga nisbatan uyatsiz-buzuq harakatlar sodir etilishini og‘irlashtiruvchi holat sifatida baholash, shuningdek, voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilganlik uchun jazo choralarini kuchaytirish nazarda tutilmoqda.

Hujjatda bolalarning xavfsizligi uchun ota-ona va ta’lim muassasalari xodimlarining mas’uliyati ham alohida belgilanmoqda. Bolalarni tarbiyalash majburiyatini bajarmaslik, shahvoniy shilqimlik qilish va nikoh yoshi to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish kabi huquqbuzarliklar uchun ma’muriy jazo choralarini kuchaytirish, ta’lim-tarbiya jarayonida pedagog tomonidan bolaga nisbatan zo‘ravonlik sodir etilgan taqdirda esa mehnat shartnomasini ish beruvchi tashabbusiga ko‘ra bekor qilish uchun huquqiy asos yaratish taklif etilmoqda.

Shu bilan birga, bolalarni ularning sog‘lig‘iga zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilish to‘g‘risidagi qonunchilik talablarini buzganlik uchun javobgarlik belgilash ham nazarda tutilgan.

Qonun loyihasining mazmun-mohiyati shundan iboratki, bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning hech bir ko‘rinishi e’tiborsiz qolmasligi, har bir aniqlangan holat qonun doirasida baholanishi, aybdorlar esa qilmishiga yarasha qat’iy javob berishi kerak. Bu borada nafaqat zo‘ravonlik sodir etgan shaxslar, balki bolalarni himoya qilish bo‘yicha o‘z vazifalarini bajarmagan mas’ullarning ham javobgarligini belgilash muhimdir.

Majlisda qayd etilganidek, qonun loyihasining qabul qilinishi bolalarning hayoti, sog‘lig‘i, sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, zo‘ravonlikning oldini olish, jabrlangan bolalarning huquqlarini tiklash hamda jamiyatda bunday qilmishlarga nisbatan murosasiz munosabatni mustahkamlashga xizmat qiladi.

Muhokamalardan so‘ng qonun loyihasi deputatlar tomonidan birinchi o‘qishda qabul qilindi.

Yig‘ilishda shuningdek, jamiyat va fuqarolar hayotining turli sohalariga daxldor bo‘lgan yana bir qator qonun loyihalari ham muhokama etildi. Ularda inson huquqlarini himoya qilish, tadbirkorlik uchun qulay sharoit yaratish hamda amaldagi qonunchilikni takomillashtirishga qaratilgan muhim normalar nazarda tutilmoqda. Bu o‘zgarishlar odamlarning kundalik hayotida uchrayotgan masalalarni huquqiy jihatdan hal etishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir.

Laziza Sherova,
“O‘zbekiston ovozi” muxbiri.