Hozirda jahonda hukm surayotgan murakkab bir davrda mamlakatimiz iqtisodiy rivojini jadal sur’atda olib borishda xalqaro moliya tashkilotlari bilan hamkorlik masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Xususan, mikromoliya tashkilotlari tomonidan islomiy moliya xizmatlari ko‘rsatilishi uchun huquqiy asos 2024 yilning iyul oyida yaratilganiga qaramay, islomiy moliya xizmatlarini soliqqa tortish masalalari hal etilmagani sababli mazkur xizmatlarning mikromoliya tashkilotlari kredit portfelidagi ulushi atigi 3,8 mlrd. so‘mni yoki 0,04 foizni tashkil etgan.
“O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga O‘zbekistonda islomiy bank faoliyatini joriy qilishga qaratilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi qonun bilan islomiy bank faoliyatining huquqiy asoslari va banklar tomonidan islomiy moliya xizmatlari ko‘rsatilishi tartibi belgilandi.
Qonun bilan Markaziy bankka Kredit tashkilotlari uchun islomiy moliya standartlarini tasdiqlash va Islomiy bank faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyani berish, qayta rasmiylashtirish va chaqirib olish to‘g‘risida qarorlar qabul qilish vakolatlari berilmoqda.
Ta’kidlash lozimki, banklar islomiy bank faoliyatini amalga oshirish litsenziyasini olgan holda bir vaqtning o‘zida ham an’anaviy moliya operatsiyalarini, ham islomiy moliya operatsiyalarini amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Shuningdek, Bosh regulator tomonidan Islomiy moliya faoliyati bilan bog‘liq masalalarni muvofiqlashtiruvchi Markaziy bankning islomiy moliya kengashini tashkil etish va tugatish to‘g‘risida qarorlar qabul qilishi va uning faoliyatiga doir talablarni belgilashi normasi kiritildi.
Markaziy bankning islomiy moliya kengashi MB nazorat qilishi kerak bo‘lgan shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan islomiy moliya faoliyatini muvofiqlashtiruvchi kollegial organ hisoblanadi.
Markaziy bank islomiy moliya kengashi islomiy moliya standartlarini ishlab chiqadi, ushbu sohada normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqishda Markaziy bankka ko‘maklashadi, bahs munozaralarga sabab bo‘luvchi masalalar yuzasidan tushuntirishlar va izohlar beradi hamda islomiy moliya faoliyati bilan bog‘liq nizolar bo‘yicha xulosalar taqdim qiladi.
Bank tomonidan bank hisobvaraqlarini ochish va yuritish, to‘lovlarni amalga oshirish, omonatlarga (depozitlarga) pul mablag‘larini jalb etish, o‘z nomidan kreditlar (qarzlar) berish bo‘yicha bank faoliyati operatsiyalari bo‘yicha banklarga nisbatan belgilangan qoidalar islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi banklarga nisbatan ham tatbiq etilishi mumkin.
Islomiy bank faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziya orqali banklar foydani taqsimlash sharti asosida mijozni moliyalashtirish yoki pul mablag‘larini investitsiyaviy omonatlarga jalb etish, vakillik shartnomasi orqali pul mablag‘larini berish yoki investitsiyaviy omonatlarga jalb etish, tovarni nasiyaga sotish orqali mijozni moliyalashtirish, tovarlar uchun oldindan haq to‘lash orqali mijozni moliyalashtirish, birgalikdagi faoliyatni (sherikchilik) amalga oshirish yoki yuridik shaxslarning ustav kapitalida ishtirok etish orqali mijozni moliyalashtirish va mol-mulkni islomiy ijaraga berish kabi faoliyatni amalga oshirishi mumkin.
Islomiy bank faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyaga ega bo‘lgan banklarning tegishli faoliyati islomiy moliya standartlariga muvofiqligi yuzasidan har yili kamida bir marotaba islomiy moliya bo‘yicha tashqi audit tekshiruvi o‘tkazilishi lozim. Islomiy moliya operatsiyalarini soliqqa tortishning o‘ziga xos xususiyatlari ham belgilandi, jumladan, soliqqa tortish maqsadlarida banklar va mikromoliya tashkilotlari tomonidan islomiy moliya faoliyati doirasida mijozga realizatsiya qilinadigan tovarlarga qo‘yiladigan ustam QQSdan ozod qilinadi.
Shuningdek, respublikamizdagi banklardagi aholi omonatlarini kafolatlash mexanizmlari islomiy moliya sohasidagi ilg‘or amaliyotlarga muvofiq islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi banklarga ham tatbiq etilishi belgilandi.
Islomiy bank faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziya joriy qilinayotgani munosabati bilan islomiy bank faoliyatini litsenziyalash uchun davlat boji belgilangan.
Mamlakatimizda islomiy bank xizmatlari bosqichma-bosqich yo‘lga qo‘yilishi yashirin iqtisodiyot ulushini kamaytirishga, xorijiy investitsiyalarni jalb etishga xizmat qiladi.
Erkin GADOYEV,
Oliy Majlis Senati Budjet va iqtisodiy masalalar qo‘mitasi raisi.