Har bir davlat va jamiyat a’zolarining o‘zaro hamkorligi, fikrlar mushtarakligi, shuningdek, fuqarolarning ijtimoiy, siyosiy jarayonlarda faol ishtiroki demokratik islohotlarning muhim va asosiy indikatori hisoblanadi. Ayniqsa, davlatning moliya, iqtisodiyot borasidagi siyosati shaffof ko‘rinishga ega bo‘lishi aholining ishonchi oshishida katta rol o‘ynaydi.
Bunday imkoniyatlarni yaratgan mamlakatlarga nisbatan «good governance» (yaxshi hukumat) yoki «rublic governance» (xalq hukumati) maqomini berish amaliyoti ham mavjud. “Xalq hukumati” qarorlarni qabul qilishda va uni bajarishda fuqarolarning keng ishtiroki bilan belgilanadi.
1990 yilda Jahon banki tomonidan dunyoning rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlari uchun tajriba ko‘rinishida iqtisodiy loyihalarda aholining faol ishtirokiga qaratilgan birinchi dastur ishlab chiqilgan va bunda dastlab aholining fikrini olish tashabbusi berilgan edi.
Bugun dunyo mamlakatlarida aholining davlat boshqaruvida bevosita ishtirokini ta’minlashda axborot texnologiyalarining o‘rni va ta’siri oshib bormoqda. Ammo bu o‘rinda savol tug‘iladi. Buning samarasini qanday baholanadi? Uning natijalari qanday aniqlanadi?
Tahlillarga ko‘ra, “elektron hukumat” yoki “elektron hujjat” aylanmasi birinchi navbatda inson omilining aralashuvini keskin kamaytirishga xizmat qiladi. Chunki kimlarnidir bunday loyihalarga “suqilib” kirishiga umuman yo‘l qo‘yilmaydi. Bu birinchidan.
Ikkinchidan, aholi loyihada ko‘rsatilayotgan masala haqida to‘liq yoki qisman xabardor bo‘ladi. Buni siyosiy amaliyotda “elektron demokratiya” yondashuvi deb ham nomlash urf bo‘lgan, shu bilan birga, ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda bu qulay, sodda mexanizm sifatida qo‘llab kelinmoqda.
O‘zbekistonda boshlangan “Ochiq budjet” loyihasida dastlab 300 mingdan ortiq aholi qatnashgan. Bugungi kunda bu loyiha aholining faolligini oshirish bilan birga, islohotlarda shaxsan ishtirok etishlarini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Prezident tashabbusi
Keyingi yillarda O‘zbekistondagi islohotlar bu borada qanchalik to‘g‘ri yo‘nalish tanlanganini ko‘rsatib bermoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 29 avgustdagi “Tashabbusli budjet jarayonlarini takomillashtirish doirasida xalq vakillari va saylovchilar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroriga ko‘ra, “Tashabbusli budjet” uchun ajratiladigan mablag‘lar ko‘lami yanada ko‘paytirilib, bu jarayonda Qonunchilik palatasi deputatlarining ishtiroki va tashabbuskorligini qo‘llab quvvatlash belgilangan.
Unga ko‘ra, deputatlar o‘z saylov okruglarida g‘olib bo‘lmagan loyihalar orasidan bir yil davomida ikkita loyihani tanlab, g‘olib deb topadi. “Ochiq budjet” axborot portalida deputatlar tanlovi uchun alohida bo‘lim ochilgan va deputatlarning tanlovni amalga oshirishi aholiga ko‘rinib turadi. Bu ochiqlikni oshiradi, siyosiy faollikni rivojlantiradi.
Endilikda tashabbusli budjet doirasida g‘olib bo‘lmagan loyihani deputat tashabbusiga ko‘ra g‘olib, deb e’lon qilish imkoniyati qator yangicha yondashuvlarga asoslanadi.
Birinchidan, bu tizim deputatlarning siyosiy faolligini va saylovchilar oldidagi siyosiy mas’uliyatini yanada oshirish, ijtimoiy masalalarni hal etishda tashabbuskorlikni yanada kuchaytirishga turtki beradi.
Ikkinchidan, deputatlarning har yili aholining kundalik hayotiga va hududni rivojlantirishga bevosita ta’sir qiladigan 2 ta loyihani tanlash imkoniyati yaratiladi.
Uchinchidan, saylov okruglarida ijtimoiy masalalarni hal etish bo‘yicha deputatlarni zarur resurslar bilan ta’minlash amaliyoti yo‘lga qo‘yiladi.
To‘rtinchidan, tashabbusli budjet loyihalarini moliyalashtirishda oliy davlat vakillik organi nazorati kuchaytiriladi.
Loyihaning birinchi bosqichidayoq aholi va deputatlar o‘rtasida hamkorlik yangi bosqichga ko‘tarildi. Saylov okruglaridan qaytgan deputatlar tashabbusning aholi ijtimoiy kayfiyatiga katta ta’sir etganini, ularning mamnun ekanini alohida ta’kidlashmoqda.
Xususan, Xalq demokratik partiyasi fraksiyasi a’zolari eng maqbul loyihalarni joylarga chiqib, aholi vakillari bilan keng qamrovli muloqotlar o‘tkazish orqali tanlashga e’tibor qaratdi. G‘olib bo‘lmagan loyihalarning dolzarbligi, aholi uchun qay darajada ahamiyatli ekani har tomonlama o‘rganildi. Eng asosiysi, hammasi shaffof tarzda amalga oshirildi, buni jamoatchilik ham e’tirof etdi.
Fraksiyaning yig‘ilishida qayd etilishicha, davlatimiz rahbarining tashabbusli budjet jarayonlarini takomillashtirish, deputatlar va saylovchilar, ayniqsa, elektorat vakillari orasida hamkorlikni kuchaytirishga qaratilgan qarori katta ijtimoiy-siyosiy ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Ushbu tashabbus orqali respublika bo‘yicha ijtimoiy qiymati yuqori bo‘lgan, xalqimiz orziqib kutayotgan 300 ta qo‘shimcha loyihani amalga oshirish imkoniyati ochiladi.
Xalq demokratik partiyasi fraksiyasi a’zolari saylov okruglaridagi faoliyati davomida turli loyihalar bilan bevosita tanishib, elektorat vakillarining fikr-mulohazalari asosida qator loyihalarning amalga oshirilishini qo‘llab-quvvatlamoqda.
Xususan, ma’lumotlarga ko‘ra, ta’lim muassasalarini ta’mirlash, qo‘shimcha binolar qurish yoki rekonstruksiya qilish bo‘yicha 10 ta, yo‘llarni ta’mirlash bo‘yicha 7 ta, irrigatsiya va suv tarmoqlarini ta’mirlash bo‘yicha 3 ta, jami 20 ta ijtimoiy loyihani amalga oshirish rejalashtirilgan.
Xulosa qilib aytganda, tashabbusli budjet jarayonlarida deputatlarning ishtiroki – bu nafaqat nazorat va vakillik vazifasini bajarish, balki jamiyat va davlat o‘rtasida ishonchni mustahkamlash, qaror qabul qilish jarayonlarini yanada demokratlashtirish demakdir. Shu bois, ushbu jarayonlarda deputatlarning faol ishtirokini ta’minlash bugungi kunning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
Firdavs SHARIPOV,
Oliy Majlis Qonunchilik palatasidagi O‘zXDP fraksiyasi a’zosi:
– Haqiqatan ham, bu yangilik muhim siyosiy qaror bo‘ldi, desam xato bo‘lmaydi. Bu bizlarga yana bir bor ishonch, shuningdek, xalqimizning yanada faollashuviga asos bo‘ldi. Yaqinda hududlarda bo‘lganimizda asosiy masalalar qatorida bu yangilikni saylovchilar bilan o‘rtoqlashganimizda, ularning nechog‘li xursand bo‘lganliklarini tasavvur qilishingiz mumkin.
Xususan, men tanlangan loyiha avval 15 ming ovoz yig‘ib ham yuta olmagan ekan. Ammo ijtimoiy jihatdan muhimligini hisobga olib, Denov tumanidagi “Qiziljar” MFYdan o‘tuvchi yo‘l uchun ovoz berdim. Sababi, bu loyiha hudud aholisining harakatlanishi, ayniqsa, maktablarga qatnayotgan yoshlarimiz uchun zarur.
Sayyora IMOMOVA,
Oliy Majlis Qonunchilik palatasidagi O‘zXDP fraksiyasi a’zosi:
– Tuman Kengashida, Jo‘qorg‘i Kengesda, mana, endi Oliy Majlis Qonunchilik palatasida uch chaqiriq deputat bo‘lish nasib etdi. Lekin shuncha yillik tajribamda deputatni xalq bilan, saylovchilar bilan yaqinlashtiruvchi bunday mexanizmni ko‘rmaganman, desam ham bo‘ladi.
O‘zim Qoraqalpog‘iston Respublikasidan saylanganim, hududni yaxshi bilganim uchun bu tashabbus men uchun katta imkoniyat bo‘ldi, deb o‘ylayman. Eng asosiysi, Prezidentimizning tashabbusi orqali yana qo‘shimcha imkoniyat berilishi, ayniqsa, alohida summaning kafolatli ajratilishi tarixiy o‘zgarishlarning yana bir debochasi ekaniga ishonaman.
Men Beruniy tumanidagi «Mustaqillik» mahallasida ichki yo‘llarni ta’mirlash loyihasiga ovoz berdim, bu yo‘l ikkita maktab o‘quvchilarining o‘qishga qatnash imkoniyatini yaxshilaydi. Saylovchilar, minglab ota-onalar bu loyiha, bu tashabbusdan juda xursand.
Qizilgul QOSIMOVA,
Oliy Majlis Qonunchilik palatasidagi O‘zXDP fraksiyasi a’zosi:
– Hududlarga borib, aholi bilan uchrashganimizda bir qator ijtimoiy masalalarga duch kelardikki, ba’zan ularni yechishda o‘zimizda ham imkoniyatlar, kerak bo‘lsa, resurslar yetishmas edi.
Prezidentimizning deputatlarning siyosiy faolligi va tashabbuslariga kuch bergan qarori meni ham qattiq xursand qildi. Toshkent viloyatidan saylanganim uchun Angren shahri “Kimyogar” MFY hududidagi 1992 yildan beri ta’mirlanmayotgan ichki yo‘llarni, ya’ni aholi uchun suvdek zarur bo‘lgan loyihani tanladim, asosiysi, xalq mamnun. Bu ishonch biz, deputatlar uchun katta sharaf.
Sharofiddin NAZAROV,
Oliy Majlis Qonunchilik palatasidagi O‘zXDP fraksiyasi a’zosi:
– Men o‘zim iqtisodchiman. Har bir sarflangan pul amaliy natijaga yo‘naltirilishi muhim, deb hisoblayman. Tajribamda meni bunchalik ruhlantiradigan bunday yondashuvlar kam bo‘lgan. Shu bois, pulni to‘g‘ri yo‘naltirishda o‘zim ishtirok etayotganim va buni Prezident barcha deputatlarga ishonch sifatida taqdim etishi meni ham xursand qildi. O‘zim ham eng og‘ir, eng zarur loyihalarga e’tiborimni qaratdim. Ko‘kdala tumanida kasb-hunar texnikumi bilan bog‘liq loyihaga ovoz berdim. Texnikum bor, amaliy ishlar uchun ustaxona yo‘q, jihoz yo‘q. Bu loyihaga ovoz berishimning sababi, ertaga yoshlarning kasb egasi bo‘lib chiqishi, bandligi ta’minlanishida katta imkoniyatlarni yaratadi.
Shokirjon AHMEDOV,
Oliy Majlis Qonunchilik palatasidagi O‘zXDP fraksiyasi a’zosi:
– Bizning partiyamiz elektorati, ya’ni ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlam vakillari manfaatlarini himoya qilish nuqtai nazaridan ushbu loyihani deputatlarga katta imkoniyat, mas’uliyat va vakolat, deb qabul qilaman.
Men Farg‘ona viloyati Buvayda tumanidagi 39-umumta’lim maktabini jihozlash, moddiy-texnik bazasini yaxshilash loyihasi uchun ovoz berdim. Maktab, o‘quvchi va o‘qituvchilar ancha yildan beri shunday loyiha moliyalashtirilishiga muhtoj bo‘lib yurgan ekan. Ta’lim va bilimga sarflangan mablag‘ har doim o‘zini oqlaydi.
Zokirjon ZOHIDOV,
Oliy Majlis Qonunchilik palatasidagi O‘zXDP fraksiyasi a’zosi:
– Tashabbusli budjet unikal desam, xato qilmagan bo‘laman. Bu safargi saylov okruglaridagi uchrashuvlarim hamda saylovchilarning kayfiyatini tasavvur ham eta olmaysiz.
Rishton tumanidagi sport muassasalarini ta’mirlash va moddiy-texnik bazasini rivojlantirish tadbirlari uchun, tuman bolalar va o‘smirlar sport maktabiga ovoz berdim.
Amalga oshadigan loyihalar partiyamizni, fraksiyamizni elektoratimiz vakillari bilan yanada hamjihatlashtirishga xizmat qiladi.
G‘olibjon MAHAMMADJANOV,
O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi Markaziy Kengashi sho’ba mudiri,
siyosiy fanlar bo‘yicha falsafa doktori(Phd).
